De Finse Weerbaarheid

Executive summary

Finland is een uniek land met een andere geschiedenis, omgeving en cultuur dan Nederland. Het deelt een lange grens met zijn grootste opponent, heeft een relatief kleine bevolking en bevat een weerbare mindset die van generatie op generatie wordt doorgeven. Omwille van hun context hebben de Finnen het ‘wholeof-society’-systeem geïmplementeerd dat hen weerbaarder, parater en veiliger maakt. Nederland investeerde hier aanzienlijk minder in, maar is door de recente veranderingen op het internationale veiligheidstoneel nu genoodzaakt zijn paraatheid te grondvesten. Vanuit een historisch veiligheidsperspectief concludeert dit artikel dat hetFinse model niet exact te kopiëren is door verschillen in o.a. mentaliteit en geschiedenis, maar dat de Nederlandse context wel geschikt is voor een aangepaste versie. Ondanks de grote vraag naar een WoS-systeem, staat de Nederlandse variant echter nog in de kinderschoenen. Er is daarom een diepgaande verandering in de Nederlandse mindset nodig, o.a. door scholing over burgerweerbaarheid. Daarbij moet de hele samenleving gelijkgerechtigd betrokken worden en moet Nederland naast zijn internationale samenwerkingen ook zelfstandig paraat staan. Dit zijn grote uitdagingen, maar ook haalbare en dus is het tijd om, net zoals de Finnen, samen aan de slag te gaan.

Introductie

In oktober 2024 publiceerde Sauli Niinistö, voormalig president van Finland en Special Advisor van de President van de Europese Commissie, een rapport over de huidige uitdagingen en paraatheid van de Europese Unie. De conclusie luidde dat het noodzakelijk is de Europese paraatheid te versterken door middel van een omvattende en geïntegreerde aanpak. 140 Een land dat bekend staat om zijn uitgebreide en stevige paraatheid is het thuisland van Niinistö: Finland. Dit land verkeert sinds de Tweede Wereldoorlog in een constante staat van alertheid en heeft de reputatie snel te kunnen mobiliseren bij gevaar. Nederland kan daarom goed leren van de Finse weerbaarheid, bevestigt ook de Nederlandse oudambassadeur in Helsinki, Govert Jan Bijl de Vroe.

De Finse context

Door een onafhankelijkheidsoorlog werd Finland in 1917 onafhankelijk na ongeveer 550 jaar in Zweeds en 100 jaar in Russisch bezit te zijn geweest. 141 Het jonge, vrije Finland kreeg echter al snel te maken met conflicten, binnenlandse instabiliteit en blijvende spanningen rond de 1340 kilometer lange grens met Rusland. Ook vocht Finland tijdens de Tweede Wereldoorlog drie oorlogen waarin het land groteverliezen leed. 142 Tegelijkertijd kwamen de Finnen bekend te staan om hun doorzettingsvermogen en weerbaarheid. 143 ‘Een volk van super-menschen’, schreef de Nederlandse krant Deli Courant in 1940.144 Om hun veiligheid te behouden en soortgelijke nederlagen te voorkomen, omarmde Finland vanaf 1944 een neutraal beleid en sloot het land vriendschappelijke verdragen met Rusland, ook na de val van de Sovjet-Unie. 145 In de praktijk was dit echter geen gebalanceerde vriendschap, maar een relatie die bekend kwam te staan als ‘Finlandisering’: een proces tussen ‘een groter, machtiger land’ en ‘een kleiner, zwakker land, “waarbij het kleinere land min of meer ‘vrijwillig’ zijn onafhankelijkheid en vrijheden beperkt (…) om de toorn van het grotere land te ontlopen”’. 146 En dus weigerde Finland o.a. het NAVO-lidmaatschap, omdat Rusland tegen NAVO-uitbreiding was en Artikel 5 van de NAVO met het noodzakelijke militaire neutraliteitsbeleid van Finland botste. 147 De Finnen werden echter wel lid van de Europese Unie in 1995 ‘om nooit meer alleen te staan’, aldus journaliste Caroline de Gruyter. 148 In 2014 stond Finland opnieuw militair op scherp door de Russische annexatie van de Krim, maar behield zijn uitzonderlijke, relatief amicale relatie met Rusland. 149 Deze veranderde echter met de Russische invasie in Oekraïne in 2022, want ondanks hun lange traditie van neutraliteit, keurden de Finnen de Russische ‘speciale militaire operatie’ af, steunden sancties en scherpten hun paraatheid aan. 150 Daarbij meldde Finland zich in 2022 aan voor het NAVO-lidmaatschap en verkreeg dit in 2023. 151 Hiermee kwam er een einde aan de vreedzame periode waarin Finland ‘Europe’s Bear Whisperer’ was. 152

De whole-of-society aanpak

De Finnen hebben dus een roerige honderd jaar beleefd en ontwikkelden zich vanuit noodzaak en ervaringen tot pioniers in crisisparaatheid. 153 Maar hoe werkt hun systeem en waar staat Nederland momenteel in vergelijking met Finland? De praktische kern van het Finse systeem is het bottom-up, whole-of-society framework ook wel de WoS-aanpak genoemd. Dit houdt in dat er een ‘samenwerking tussen overheid, bedrijfsleven en burgers [is] om de nationale veiligheid te waarborgen’. 154 Het systeem is dus een partnerschap waarbij iedereen wordt betrokken zodat er een zelf-organiserend en inclusief netwerk ontstaat, zonder één centrale, bepalende, top-down macht. 155 En dit is gunstig, want evenredige betrokkenheid creëert maatschappelijk draagvlak en publieke welwillendheid: voorwaarden die een land nodig heeft om plannen en veranderingen succesvol uit te voeren. 156 Finland ziet het publiek daarom niet als hulpeloze, aparte groep, omdat burgers via werk, verenigingen etc. juist proactief deel uitmaken van verschillende, nuttige maatschappelijke netwerken en daarin hun kennis en skills delen. Als een individu sterk is en zijn naasten helpt, wordt daarmee de maatschappij geholpen en verstevigd, is het Finse idee. 157 Daarom is het belangrijk dat alle partijen meedoen én gelijk zijn. 158jaardurende maatschappelijke dienstplicht, waarvan het gros van de jongeren kiest voor het leger. ‘Dat is niet omdat de jongens het stoer vinden om in het leger te dienen, maar omdat het hoort bij het Fins zijn’, benoemt docente Jaana Keränen.162 De Finse kinderen leren immers de historische les: wij hebben het gekund en wij moeten het blijven kunnen. 163 Hieruit ontstaat de Finse unieke volhardende mindset die ook wel Sisu wordt genoemd: een Finse, onvertaalbare term. Het omvat een ‘actiegerichte mentaliteit’ met ‘wilskracht, vastberadenheid, doorzettingsvermogen en rationeel handelen’ bij tegenspoed. Deze weerbare mindset vormt het Finse volk en zijn sterke veiligheidsorde en is daarom een goed woord om Finland te beschrijven. 164 De Finnen investeren deswege constant in hun defensie en in trainingen zodat burgers tijdens een crisissituatie 72 uur zelfstandig kunnen overleven. Daarbij leren Finse scholieren, maar ook bijvoorbeeld senioren, kritisch brongebruik, waardoor Finland de beste (van de 41 onderzochte landen) weerstand tegen desinformatie heeft (Nederland staat op plek 8).165 Binnen het WoS-systeem deelt iedereen middelen, tactieken en kennis, grotendeels op vrijwillige basis. Deze vrijwilligheid komt voort uit de Finse cultuur waarin een collectief plichtsgevoel en overlevingsmindset door scholing en van generatie op generatie binnen families worden doorgegeven. 159 Zo leren de Finse kinderen dat onafhankelijkheid en vrijheid noodzakelijk en hard werk is, omdat Finland een relatief kleine populatie (5.6 miljoen in juli 2025) en grote buur heeft. 160 Iedere Fin begrijpt goed dat een Russische invasie nooit uit te sluiten is en dus is er nauwelijks kritiek op het Finse paraatheidssysteem, noch op de kosten die erbij komen kijken. 161 Tevens is weinig commentaar op de half jaar militaire of één Het Finse whole-of-society systeem functioneert goed door deze mindset, maar ook doordat vele Finnen vertrouwen hebben in hun maatschappij.166 Dit omvat o.a. institutioneel vertrouwen (bijvoorbeeld in de politiek, ambtenaren, politie, het leger, onderwijs, vakbonden en de media) en algemeen sociaal vertrouwen (‘het idee dat de meeste mensen te vertrouwen zijn’).167 Dit vertrouwen is cruciaal, want ‘overheden kunnen niet effectief functioneren zonder het vertrouwen van burgers, noch kunnen zij overheidsbeleid, en met name ambitieuze hervormingsagenda’s, succesvol uitvoeren’, aldus de Organisation for Economic Co-operation and Developmen (OECD). 168 Bovendien bevordert burgerlijk vertrouwen welzijn, welvaart en democratie in een land en stimuleert vertrouwen samenwerking, sociale cohesie en vrijwilligheid.169 Daarbij is het wel belangrijk dat de overheid dit vertrouwen ook teruggeeft, aldus hoogleraar Kees van den Bos. 170 Tegelijkertijd hebben vele Finnen een soort internationaal wantrouwen, doordat ze niet zijn vergeten dat ze in 1939 op Europese hulp hebben gewacht en deze niet kwam,met zware nederlagen ter gevolge. Hierdoor weten de Finnen dat ‘[m]ocht het weer echt mis gaan dan staan we er alleen voor’, aldus de Finse historicus Hendrik Meinander in 2023.171 Door dit besef prioriteert Finland zijn zelfstandige paraatheid en het nationale WoS-systeem.

Waar staat Nederland?

Ook Nederland leeft niet meer in vrede, maar in ‘een grijs gebied tussen oorlog en vrede’ waarbij Nederland dagelijks wordt aangevallen, concludeert Ruben Brekelmans, de Nederlandse Minister van Defensie. 172 Volgens Brekelmans moet daarom de hele samenleving meewerken aan de Nederlandse weerbaarheid en paraatheid, zeker omdat de hybride dreiging zich niet enkel richt op militaire doelen, maar ook op burgerlijke doelen als digitale systemen, universiteiten, bedrijven, havens en elektriciteitsnetwerken.173 Het Nederlandse WoS-systeem staat echter nog in de kinderschoenen, mede doordat traditionele rollen nog slecht worden losgelaten. 174 Daarbij wordt er enkel op relatief kleine schaal gewerkt. Zo is er een nieuwe defensieafdeling Weerbaarheid waar vijf beleidsmedewerkers aan de WoS-aanpak werken en worden er conferenties georganiseerd waarbij diverse groepen worden samengebracht, maar eigenlijk slaat dit nog geen deuk in een pakje boter.175 Toch heeft Nederland wel een goed klimaat om het whole-ofsociety systeem in op te bouwen, doordat het relatief goed gaat met het institutioneel en sociaal vertrouwen, ook al zijn onze cijfers lager dan de Finse. 176 Bovendien is onze sociale cohesie (vertrouwen, saamhorigheid, onderlinge contacten etc.) relatief hoog en stabiel en voelt ruim zeventig procent van de Nederlanders zich verbonden met ons land*, aldus het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) in juni 2025. 177 Weerbaarheid en paraatheid zijn echter geen vast onderdeel van onze cultuur. Zo heeft Nederland na de val van de Duitse muur weinig geïnvesteerd in defensie, roept sinds 1997 geen dienstplichtigen meer op*, heeft weinig/beperkte focus op psychologische en fysieke weerbaarheid en vele jongeren uitten ongemak om in het leger te dienen. 178 De Nederlandse onwennigheid ten opzichte van paraatheid blijkt ook uit hoe ons land het publiek informeert over burgerweerbaarheid. Dit doet Nederland voornamelijk via verschillende online media, wat niet alle Nederlanders bereikt en vaak moeilijk terug te vinden is. Daarentegen stuurde Zweden in 2024 de fameuze, overzichtelijke papieren brochure “In case of crisis” naar alle Zweedse burgers. 179 Hierdoor kreeg iedereen uniforme, heldere informatie over hoe ze zichzelf weerbaarder konden maken en wat hun rol zou zijn als een crisis uitbreekt, iets wat de Finnen ook goed hebben vastgelegd.180 Bovendien heeft een (vindbare) papieren pamflet – anders dan een online bericht – een afschrikkend effect op de opponent. En dit laatste is nodig, omdat enkel reactieve weerbaarheid onvoldoende is, aldus Steven Everts, directeur van het EU Instituut voor veiligheidsstudies.181 Tot slot vertrouwt Nederland, in vergelijking met Finland, sterker op internationale organisaties en samenwerkingen, wat door de huidige, instabiele Amerikaanse koers relatief zorgelijk is. Europa wordt zelfs gewaarschuwd voor ‘Finlandisering’, omdat het zijn gedrag aanpast op een grotere macht, d.w.z. de Verenigde Staten. 182 Nederland kan zich momenteel echter niet zelfstandig verdedigen en is bovendien slecht voorbereid op de nieuwe hybride oorlogsvoering, ondanks initiatieven als het Rijksbreed Responskader Hybride Dreigingen, concludeerde de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) in 2024. Ook de AIV pleitte daarom voor het leren van het Finse WoS-systeem en het creëren van een vergelijkbaar verenigde Nederlandse aanpak. 183

Lessen voor Nederland

Wat kan Nederland dus leren van de Finse paraatheid en hun whole-of-society aanpak? Het korte antwoord: zeer veel.

Er is een cultuur- en mindsetverschuiving nodig

Betrek de hele samenleving voor paraatheid

Er is een breed, bottom-up, maatschappelijk systeem nodig waaraan de overheid, bedrijven, NGO’s, burgers en andere partijen permanent meedoen. Op dit moment heeft en benut Nederland dit onvoldoende en blijft het hangen in een top-down, vaak tijdelijk systeem met traditionele rollen, kleinschalige initiatieven en minimale burgerbetrokkenheid. Alle partijen moeten echter gelijk zijn, zodat vrijwillige participatie, kennisdeling en samenwerkingen gestimuleerd worden. Dit ontlast de overheid, vergroot maatschappelijke tevredenheid en heeft bovendien een afschrikwekkend effect op vijandelijke machten. Een whole-of-society aanpak in Nederland is prima haalbaar: er is een relatief goede sociale cohesie en algemeen vertrouwen, we hebben de huidige situatie scherp en we zien waar Nederland zich moet verbeteren om aan de uitdagingen te voldoen. Nu moeten we ons alleen nog inzetten voor de opbouw van een nationaal, maatschappelijk gedragen, inclusief en gelijkgerechtigd netwerk.

Zorg dat Nederland ook zelfstandig paraat staat

Internationale samenwerkingen zijn nuttig, want ze leveren extra veiligheidsgaranties en samen sta je sterker, maar het is ook cruciaal om op eigen benen te kunnen staan. Dit heeft Finland in 1939 geleerd toen de beloofde steun van Europa uitbleef en met het huidige, relatief instabiele wereldtoneel, is het verstandig om naast internationale verbanden de zelfstandige weerbaarheid van Nederland te verzekeren. En daar kan een Nederlands, proactief whole-of-society systeem goed bij helpen.

Conclusie

Nederland is nog ver verwijderd van het Finse wholeof-society systeem. Een goed begin om de maatschappelijke samenwerkingsnetwerken te vestigen zouden scholing en het delen van een (papieren) nationaal plan zijn, omdat dit de nodige verandering van de Nederlandse mindset in gang zet. Een gedeelde weerbare mentaliteit is namelijk cruciaal, want voor een goed voorbereide samenleving moet er hard, proactief en met vertrouwen worden gewerkt. Laat onze burgers daarom ook een rol spelen en betrek ze bij de overheids- en industrienetwerken. We moeten onze weerbaarheid en paraatheid namelijk sterk opschroeven als we ons land willen beschermen tegen de huidige ontwikkelingen en hybride dreigingen. En dat lukt alleen als iedereen meedoet.

VIVIAN SCHWARZWÄLDER