Lessen uit het verleden voor de crises van nu

Geschiedenis hebben we nodig om te begrijpen waar we vandaan komen, om het heden te duiden en om koers te bepalen voor de toekomst. Dat is geen vrijblijvende wijsheid, maar mijn stellige overtuiging. Als directeur Kennis, Internationaal, Europa en Macro-Economie deel ik daarom elke dag op sociale media een korte les uit het verleden – een historische gebeurtenis die plaatsvond op die dag, in een ander jaar. Niet uit nostalgie, het zijn geen trivia, maar als een manier om mensen even aan het denken te zetten. Want te vaak blijven lessen uit het verleden liggen, juist wanneer we ze het hardst nodig hebben om het beleid van vandaag beter te maken.

In dit jaar, precies 75 jaar geleden, begon de Koreaanse oorlog. Noord-Koreaanse troepen vielen Zuid-Korea binnen, gesteund door China en Rusland. Een Westers internationale troepenmacht, inclusief Nederland, greep militair in. In datzelfde jaar presenteerde Robert Schuman zijn plan voor een Europese Gemeenschap. De eerste stap richting het Europa van vandaag. En in de VS begon senator McCarthy met zijn onderzoeken naar vermeende communistische infiltratie in de overheid: het startschot van een politieke heksenjacht.

Wie goed kijkt, ziet in deze drie gebeurtenissen echo’s van onze tijd: geopolitieke dreiging, Europese integratie, en polarisatie langs diepe sociaal-culturele scheidslijnen. Hoe beleidsmakers toen reageerden, biedt lessen voor soortgelijke uitdagingen in het heden. Dit soort vraagstukken zijn aan de orde van de dag bij de Ministeries van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) en het Ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (VRO) waar ik werk.

Recent sprak ik met Hugo Abrial, voorzitter van de studentendenktank Geschiedenis Actueel!. Zijn enthousiasme voor geschiedenis is aanstekelijk. Toen hij voorstelde om een magazine samen te stellen waarin studenten internationale geschiedenis actuele beleidsvragen analyseren, heb ik hem uitgedaagd dit toe te spitsen op een van onze meest urgente dossiers: de weerbare samenleving.

Waarom juist dit thema? In Nederland ervaren we op dit moment een opeenstapeling van crises: woningnood, stikstofproblematiek, klimaatverandering, afnemend vertrouwen in de overheid, groeiende politieke polarisatie. Vanuit BZK/VRO hebben we geconstateerd dat deze crises niet uit de lucht zijn komen vallen. Ze zijn veelal het gevolg van decennialang uitstelgedrag, institutionele blindheid voor lange termijnontwikkeling.

Een vergelijkbare dynamiek speelt in onze omgang met dreiging van oorlog op Europees grondgebied. Terwijl de geopolitieke signalen zich al jaren opstapelden, kwam pas na de grootschalige inval in Oekraïne de omslag. Nederland is nu met haast begonnen aan de versterking van defensie en aan het herontwerpen van de maatschappelijke weerbaarheid. Maar als we alleen versnellen zonder reflectie, riskeren we fouten uit het verleden te herhalen. Juist hier kunnen we niet zonder historisch perspectief.

In dit magazine onderzoeken studenten hoe geschiedenis beleidsmakers van vandaag kan helpen. Hugo Abrial zelf waarschuwt in zijn bijdrage voor het gevaar van presentisme: het idee dat alleen het nu telt, en de toekomst niets dan dreiging biedt. Hij pleit voor een politiek en bestuur die hoop, richting en historisch besef bieden. Zonder toekomstvisie raakt de samenleving, en zeker jongeren, gedesoriënteerd.

Maximilian Schlenker laat in zijn reflectie zien hoe in het denken over maatschappelijke weerbaarheid een eenzijdige nadruk op afschrikking en eendracht ten koste kan gaan van pluralisme en kritiek. Zijn historische analyse van de vredesbeweging in de Koude Oorlog toont dat tegenspraak destijds juist een versterkende kracht was binnen de democratie. Dit is een les met directe relevantie voor de stelselverantwoordelijkheid die BZK heeft voor openbaar bestuur en democratische rechtsstaat.

Christophe van der Kwast en Randy de Jong nemen de geschiedenis van het denken over weerbare samenleving onder de loep, toen het nog civiele bescherming heette en viel onder de verantwoordelijkheid van het Ministerie van BZK. Hun analyse laat zien dat de verschuiving van verantwoordelijkheid van BZK naar Justitie en Veiligheid minder fundamenteel is dan wij binnen BZK soms denken. In vergelijking met het buitenland is het juist een constante dat wij met een meer civiele blik kijken naar dreigingen. Nederland onderscheidt zich van bijvoorbeeld Frankrijk en Groot-Brittannië met een brede kijk op dreigingen, met naast militaire dreiging ook oog voor klimaatdreiging, economische destabilisatie en sociale cohesie.

Tegelijkertijd laten zij ook zien dat romantisering van het verleden gevaarlijk is: de Burger Bescherming waarmee de bevolking gemobiliseerd moest worden tegen Russische dreiging kende grote tekortkomingen, van gebrekkige uitrusting tot lage motivatie. Historisch besef moet dus altijd samengaan met realisme.

Lars Brull herinnert ons eraan dat Nederland in zijn geschiedenis vijf keer eerder zijn defensie verwaarloosde en dat dit keer op keer slecht afliep. Hij waarschuwt voor de gevolgen van dit budgettaire jojobeleid. Niet alleen is onze defensie daardoor niet op orde. Rigoureuze verschuivingen in budgetten om dit goed te maken leiden ook tot maatschappelijke verdringingseffecten en uitholling van andere essentiële voorzieningen.

Andere bijdragen verrijken het denken over weerbaarheid met internationale vergelijkingen. Vivian Schwarzwälder kijkt naar Finland’s whole-of-society-aanpak, en vraagt zich af hoe een typisch Nederlandse benadering eruit kan zien met ons sterke maatschappelijk middenveld en hoge sociale vertrouwen. Jesper Visser laat in zijn studie van Zuid-Korea zien hoe burgerparticipatie in crisisvoorbereiding niet alleen mogelijk, maar noodzakelijk is. En Midas van de Weetering onderzoekt het Israëlische model, waar grote militaire uitgaven alleen breed worden gesteund bij een diepgeworteld gevoel van existentiële dreiging. Hoe duurzaam is ons draagvlak als de acute dreiging afneemt?

Deze bijdragen maken één ding helder: maatschappelijke weerbaarheid gaat over meer dan militaire paraatheid. Het raakt aan vertrouwen in instituties, weerbare democratie, betrokken burgers en langetermijnvisie. Precies de kernwaarden waar wij vanuit BZK en VRO voor staan.

Dit zijn belangrijke lessen om te betrekken in onze huidige weerbaarheidsaanpak. Want wie lessen uit het verleden negeert, verliest houvast in het maken van keuzes voor de lange termijn die nu voorliggen.